Wyklejka to element konstrukcji książki, który łączy blok z twardą okładką. Przez lata pozostaje on niewidoczny. Dopóki nie zacznie się rozwarstwiać, pękać lub odchodzić od okładki. Wtedy okazuje się, że ten pozornie prosty arkusz papieru złożony na pół pełni funkcję strukturalną, bez której oprawa traci spójność. Dowiedz się więcej na temat papieru do wyklejki, jego rodzajów oraz kryteriów doboru. Poznaj również technikę wymiany
Wybór papieru do wyklejki zależy od funkcji, jaką ma pełnić, oraz od charakteru oprawianej książki.
Papier offsetowy to materiał najczęściej stosowany w introligatorstwie użytkowym. Charakteryzuje się dobrą wytrzymałością mechaniczną, równomierną strukturą i przewidywalnym zachowaniem przy klejeniu. Papier czerpany, wytwarzany ręcznie lub półręcznie, stosuje się przy oprawach artystycznych i konserwacji książek historycznych. Ma nieregularną strukturę włókien. To nadaje mu odporność na rozrywanie. Wymaga jednak staranniejszego doboru kleju ze względu na zmienną chłonność powierzchni.
Papier japoński, wytwarzany z włókien roślinnych takich jak kozo, mitsumata czy gampi, cechuje wyjątkowa wytrzymałość przy bardzo małej gramaturze. Zakres gramatur wynosi od kilku do kilkudziesięciu gramów na metr kwadratowy. W konserwacji stosuje się go do wzmacniania osłabionych wyklejek, podklejania pęknięć i jako warstwę pośrednią przy naprawach. Długie, splecione włókna tworzą strukturę odporną na rozrywanie nawet przy grubości porównywalnej z bibułką.
Papier marmoryzowany, zwany też papierem florentyńskim lub ebru, to tradycyjny materiał dekoracyjny stosowany w oprawach introligatorskich od XVI wieku. Wzory powstają przez nanoszenie farb na powierzchnię zagęszczonego roztworu, a następnie przenoszenie ich na papier. Gramatura papieru bazowego wynosi zazwyczaj od 80 do 120 g/m². Przy wyborze papieru marmoryzowanego do wyklejki należy sprawdzić, czy podłoże jest wystarczająco wytrzymałe i czy farby są odporne na działanie kleju.
Płótno do oprawy – bawełniane lub lniane, impregnowane lub nieimpregnowane – stosuje się jako wzmocnienie wyklejki w miejscach narażonych na naprężenia, czyli przy grzbiecie. Wąski pasek płótna przyklejony wzdłuż złożenia wyklejki znacząco zwiększa jej odporność na wielokrotne otwieranie okładki. W oprawach bibliotecznych i archiwalnych takie wzmocnienie jest standardem.
Rozróżnienie między wyklejką dekoracyjną a bezkwasową dotyczy przede wszystkim przeznaczenia książki i wymagań dotyczących trwałości materiałów.
Wyklejka dekoracyjna podnosi walory estetyczne oprawy. Stosuje się tu papiery barwione, marmoryzowane, z nadrukiem lub o fakturowanej powierzchni. Materiały te nie muszą spełniać wymogów archiwalnych, choć coraz częściej dostępne są papiery dekoracyjne łączące walory estetyczne z neutralnym pH.
Wyklejka bezkwasowa to wymóg przy konserwacji książek zabytkowych, dokumentów archiwalnych i wszystkich obiektów przeznaczonych do długoterminowego przechowywania. Papier bezkwasowy ma pH powyżej 7, często zawiera rezerwę alkaliczną w postaci węglanu wapnia lub magnezu, która neutralizuje kwasy migrujące z otoczenia.
Marmoryzacja krawędzi bloku książkowego to zabieg dekoracyjny często towarzyszący wyklejce marmoryzowanej. Krawędzie bloku barwi się lub marmoryzuje, tworząc spójną całość z wzorem wyklejki. Technika ta wymaga odpowiedniego przygotowania bloku i stosowania farb lub barwników kompatybilnych z papierem.
Przy wyborze papieru do wyklejki dla konserwatora należy sprawdzić certyfikaty materiałowe potwierdzające zgodność z normami ISO 9706 lub ANSI/NISO Z39. 48.
Dobór papieru do wyklejki powinien uwzględniać trzy zmienne:
Dla książek współczesnych przeznaczonych do codziennego użytku wystarczy papier offsetowy o gramaturze z włóknami biegnącymi równolegle do grzbietu. Kolor i faktura to kwestia estetyczna.
Dla książek z XIX i początku XX wieku, oprawionych w skórę lub płótno, właściwy wybór to papier czerpany lub papier o strukturze zbliżonej do oryginału. Jeśli oryginalna wyklejka była marmoryzowana, nowa powinna nawiązywać do wzoru i kolorystyki epoki. Nie musi być identyczna, ale powinna być spójna stylistycznie.
Dla obiektów archiwalnych i muzealnych obowiązuje zasada: wyłącznie materiały bezkwasowe z potwierdzonymi parametrami trwałości. Gramatura papieru powinna odpowiadać gramaturze oryginału lub być nieznacznie wyższa, jeśli oryginał jest osłabiony. Papier japoński stosuje się jako wzmocnienie, nie jako samodzielny materiał wyklejki. Chyba że chodzi o bardzo delikatne obiekty wymagające minimalnej ingerencji.
Przygotowanie książki do wymiany wyklejki zaczyna się od oceny stanu całego obiektu. Przed przystąpieniem do prac należy udokumentować stan wyjściowy – fotograficznie i opisowo. Dokumentacja obejmuje stan:
Kolejny krok to usunięcie starej wyklejki. Jeśli karta naklejana odchodzi samoczynnie, wystarczy ostrożne oddzielenie jej od okładki. Jeśli przylega mocno, stosuje się nawilżanie parą wodną lub rozcieńczonymi roztworami wodnymi, które zmiękczają klej bez nasączania papieru. Mechaniczne skrobanie jest dopuszczalne tylko przy użyciu narzędzi o zaokrąglonych krawędziach i tylko wtedy, gdy nie grozi uszkodzeniem tektury okładki.
Po usunięciu starej wyklejki powierzchnię okładki należy oczyścić z pozostałości kleju. Resztki kleju skrobiowego usuwa się wilgotną gąbką, resztki kleju syntetycznego – odpowiednim rozpuszczalnikiem dobranym do rodzaju kleju i materiału okładki. Powierzchnia musi być sucha i równa przed przyklejeniem nowej wyklejki.
Blok książkowy wymaga sprawdzenia stanu pierwszego i ostatniego arkusza. Jeśli są uszkodzone lub zakwaszone, należy je wzmocnić papierem japońskim przed przystąpieniem do klejenia nowej wyklejki.
Pierwszym etapem jest przygotowanie nowej wyklejki. Arkusz papieru tnie się na wymiar uwzględniający format bloku i grubość okładki. Kierunek włókien musi biec równolegle do grzbietu. Jeśli wyklejka ma być wzmocniona płótnem, pasek płótna do oprawy przykleja się wzdłuż złożenia przed złożeniem arkusza.
Drugim etapem jest przyklejenie wyklejki do bloku. Wąski pasek kleju nanosi się wzdłuż grzbietu bloku, po czym przykłada się wyklejkę i dociska przez bibułę lub papier silikonowy. Klej powinien chwytać tylko przy grzbiecie – reszta wyklejki pozostaje wolna.
Trzecim etapem jest przyklejenie przyklejki do okładki. Klej nanosi się równomiernie na całą powierzchnię przyklejki lub na wewnętrzną stronę okładki, zależnie od stosowanej techniki i rodzaju kleju. Wyklejkę przykłada się do okładki, wyrównuje i dociska przez papier silikonowy lub folię. Książkę układa się pod prasą lub obciążnikiem na czas schnięcia.
Czwartym etapem jest kontrola po wyschnięciu. Sprawdza się równomierność przyklejenia, brak pęcherzy i marszczenia oraz prawidłowe otwieranie okładki. Jeśli wyklejka marszczy się przy grzbiecie, przyczyną jest zazwyczaj zbyt duża ilość kleju lub zbyt krótki czas schnięcia pod prasą.
Dobór kleju to jedna z decyzji o największym wpływie na trwałość naprawy. W introligatorstwie i konserwacji stosuje się kilka grup klejów, różniących się właściwościami i zastosowaniem.
Klej skrobiowy, wytwarzany z mąki pszennej lub skrobi ryżowej, to tradycyjny materiał introligatorski o długiej historii stosowania. Charakteryzuje się odwracalnością – można go usunąć wodą. To jest zaletą przy konserwacji obiektów zabytkowych. Ma niską zawartość substancji szkodliwych i jest kompatybilny z papierem i płótnem. Wadą jest wrażliwość na wilgoć i podatność na atak biologiczny przy braku odpowiednich warunków przechowywania.
Klej metylocelulozowy i hydroksypropylometyloceluloza (HPMC) to materiały syntetyczne o właściwościach zbliżonych do kleju skrobiowego. Są odwracalne, mają neutralne pH i są odporne na atak biologiczny. Stosuje się je samodzielnie lub w mieszaninie z klejem skrobiowym dla uzyskania pożądanej lepkości i czasu otwartego.
Klej polioctanu winylu (PVA) cechuje wysoka wytrzymałość mechaniczna i krótki czas schnięcia. Stosuje się go w introligatorstwie użytkowym, w którym trwałość połączenia jest ważniejsza niż odwracalność. W konserwacji obiektów zabytkowych PVA stosuje się ostrożnie i tylko w miejscach, w których odwracalność nie jest wymagana, lub w mieszaninie z klejem skrobiowym dla poprawy odwracalności.
Po zakończeniu wymiany wyklejki i upewnieniu się, że klej całkowicie wyschnął, książkę należy przechowywać w warunkach odpowiednich dla jej materiałów. Dla obiektów papierowych optymalna wilgotność względna wynosi 45-55%, a temperatura nie powinna przekraczać 18-20°C. Gwałtowne zmiany wilgotności są bardziej szkodliwe niż stałe odchylenie od normy.
Książki po naprawie przechowuje się w pozycji pionowej lub poziomej, zależnie od formatu i ciężaru bloku. Ciężkie woluminy o dużym formacie lepiej leżą poziomo, bo pionowe ustawienie obciąża grzbiet i nową wyklejkę. Książki ustawione pionowo powinny mieć podparcie boczne, które zapobiega przechylaniu.
Regularne przeglądy stanu oprawy pozwalają wykryć wczesne oznaki ponownego uszkodzenia wyklejki. Wczesna interwencja jest zawsze mniej inwazyjna i mniej kosztowna niż naprawa zaawansowanych uszkodzeń.
Wymiana jest konieczna przy odchodzeniu wyklejki od okładki, pęknięciach przy grzbiecie, rozwarstwieniu papieru lub obecności nieodpowiednich materiałów z wcześniejszych napraw.
Wyklejka łączy blok książki z okładką, przenosi naprężenia podczas otwierania oraz chroni karty przed wpływem materiałów okładki.
Tak. Papier bezkwasowy ogranicza migrację kwasów i pomaga chronić książki zabytkowe oraz archiwalne przed dalszą degradacją.
Nie. Jeśli uszkodzony jest również grzbiet książki, konieczna może być jego naprawa, ponieważ nowa wyklejka może ponownie ulec uszkodzeniu.
