Stare książki niszczą się nie dlatego, że są stare. Niszczą się dlatego, że przechowuje się je w złych warunkach i w złych opakowaniach. Papier reaguje na kwasy, wilgoć, światło i temperaturę przez dekady, zanim uszkodzenia staną się widoczne gołym okiem. Dowiedz się, jak prawidłowo przechowywać stare książki. Poznaj też najważniejsze informacje na temat tektury bezkwasowej do przechowywania książek i teczek archiwalnych.
Zwykła tektura zawiera ligniny i kwasy organiczne, które z czasem migrują do papieru. Proces ten nazywa się zakwaszeniem i prowadzi do żółknięcia, kruchości oraz rozpadania się kart. Tektura bezkwasowa pozbawiona jest tych związków – jej pH wynosi co najmniej 7,0, a w wersjach buforowanych sięga 8,5 lub więcej. Bufor alkaliczny neutralizuje kwasy przenikające z zewnątrz, na przykład z zanieczyszczonego powietrza.
Standardy archiwalne stosowane przez biblioteki narodowe, muzea i archiwa państwowe wymagają właśnie takich materiałów. Nie chodzi o estetykę opakowania, lecz o chemiczną neutralność podłoża mającego kontakt z obiektem. Każda teczka bezkwasowa, każde pudełko archiwalne i każda przekładka muszą spełniać te same wymagania – jeden element z kwasem zniszczy cały zbiór.
Dla kolekcjonerów i prywatnych bibliotekarzy zasada jest taka sama jak dla profesjonalistów. Jeśli książka ma wartość historyczną, sentymentalną lub finansową, opakowanie musi być bezkwasowe. Nie ma tu kompromisu.
Wybór formatu opakowania zależy od stanu książki, jej formatu i planowanego sposobu przechowywania. Każde z tych rozwiązań ma inne zastosowanie.
Teczka bezkwasowa sprawdza się przy książkach regularnie przeglądanych lub udostępnianych. Chroni przed kurzem i mechanicznymi uszkodzeniami, a jednocześnie pozwala na szybki dostęp. Teczki stosuje się też do przechowywania luźnych kart, map wklejonych w woluminy lub dokumentów towarzyszących zbiorom. Materiał teczki powinien być miękki, elastyczny i pozbawiony plastyfikatorów – twarde tworzywa mogą uszkodzić oprawę.
Pudełko archiwalne daje pełniejszą ochronę. Zamknięta konstrukcja izoluje obiekt od wahań wilgotności, kurzu i światła. Pudełka stosuje się przy długoterminowym przechowywaniu, szczególnie gdy książki nie są regularnie wyjmowane. Dla bardzo cennych egzemplarzy pudełko można wyłożyć od środka bibułą bezkwasową lub pianką polietylenową, która amortyzuje wstrząsy.
Tektura ochronna w formie arkuszy lub przekładek służy do separacji obiektów wewnątrz pudełka lub teczki. Zapobiega przenoszeniu się kwasów między sąsiadującymi woluminami i chroni powierzchnie okładek przed otarciami. Arkusze tektury bezkwasowej układa się między książkami, gdy przechowuje się je poziomo lub gdy kilka egzemplarzy trafia do jednego pudełka.
Dla książek w złym stanie – z kruchymi kartami, uszkodzoną oprawą lub śladami pleśni – najlepszym rozwiązaniem jest pudełko archiwalne z indywidualnym wyłożeniem. Teczka nie zapewni wystarczającej stabilności mechanicznej.
Rozmiar opakowania ma bezpośredni wpływ na skuteczność ochrony. Opakowanie za duże pozwala obiektowi przemieszczać się wewnątrz. To prowadzi do otarć i deformacji grzbietu. Opakowanie za małe uciska okładki i może powodować pękanie oprawy.
Zasada doboru rozmiaru jest prosta: opakowanie powinno być większe od książki o 1-2 cm w każdym wymiarze. Taka przestrzeń pozwala na swobodne wkładanie i wyjmowanie obiektu bez naprężeń, a jednocześnie eliminuje nadmierne przemieszczanie się wewnątrz pudełka.
Przy doborze teczki bezkwasowej mierzy się wysokość, szerokość i grubość woluminu. Grubość jest tu decydująca – teczka musi się domykać bez nacisku na okładki. Jeśli książka ma wypukłe elementy dekoracyjne, okucia lub zawiasy, te wymiary również należy uwzględnić przy wyborze opakowania.
Pudełka archiwalne produkuje się w formatach odpowiadających standardowym rozmiarom dokumentów i książek, ale przy zbiorach niestandardowych warto sięgnąć po pudełka na wymiar. Dla kolekcji złożonej z woluminów o różnych formatach lepiej stosować kilka rozmiarów pudełek niż upychać obiekty w jednym, zbyt dużym opakowaniu.
Przy przechowywaniu poziomym – zalecanym dla książek o dużym formacie lub uszkodzonej oprawie – pudełko powinno mieć głębokość odpowiadającą grubości planowanego stosu. Stos nie powinien przekraczać 30 cm wysokości, bo dolne egzemplarze mogą ulegać deformacji pod ciężarem górnych.
Tektura bezkwasowa to fundament, ale kompletny system ochrony wymaga kilku dodatkowych elementów. Materiały archiwalne do konserwacji obejmują szerszy zestaw akcesoriów, z których każde pełni określoną funkcję.
Bibuła bezkwasowa służy do przekładania kart, wypełniania przestrzeni wewnątrz pudełek i owijania obiektów przed umieszczeniem ich w opakowaniu. Pochłania nadmiar wilgoci i zapobiega przyklejaniu się powierzchni do siebie. Stosuje się ją przy książkach z ilustracjami, fotografiami lub złoceniami.
Folia polietylenowa i torebki PE bez plastyfikatorów chronią przed kurzem i wilgocią przy krótkoterminowym przechowywaniu lub transporcie. Folia powinna być przepuszczalna dla pary wodnej lub obiekt musi być suchy przed zapakowaniem – szczelne zamknięcie wilgotnej książki przyspiesza rozwój pleśni.
Taśmy archiwalne i etykiety bezkwasowe pozwalają opisywać opakowania bez ryzyka migracji kwasów z kleju. Zwykłe taśmy klejące i samoprzylepne etykiety zawierają substancje, które z czasem przenikają przez opakowanie i uszkadzają obiekt.
Pochłaniacze wilgoci, na przykład żel krzemionkowy w saszetkach, umieszcza się wewnątrz pudełek archiwalnych, gdy warunki przechowywania nie są idealne. Żel pochłania nadmiar wilgoci i utrzymuje stabilną wilgotność wewnątrz opakowania. Wymaga regularnej regeneracji lub wymiany.
Pianki polietylenowe i gąbki archiwalne służą do podpierania i stabilizowania obiektów o nieregularnych kształtach. Stosuje się je przy książkach z uszkodzoną oprawą, które wymagają podparcia w określonej pozycji.
Nawet najlepsze opakowanie nie zastąpi właściwych warunków środowiskowych. Temperatura, wilgotność, światło i jakość powietrza wpływają na trwałość papieru niezależnie od tego, jak dobrze jest zapakowany.
Temperatura przechowywania powinna być stabilna i mieścić się w przedziale 15-18°C. Wyższe temperatury przyspieszają reakcje chemiczne prowadzące do degradacji papieru. Wahania temperatury są równie szkodliwe, jak jej wysoki poziom – każda zmiana powoduje rozszerzanie i kurczenie się materiałów. To generuje naprężenia mechaniczne.
Wilgotność względna powinna wynosić 45-55%. Zbyt niska wysusza papier i powoduje jego kruchość. Zbyt wysoka sprzyja rozwojowi pleśni i grzybów, które niszczą zarówno papier, jak i oprawy skórzane. Wilgotność utrzymująca się powyżej 65% przez dłuższy czas tworzy warunki, w których pleśń zaczyna się rozwijać aktywnie.
Światło, szczególnie ultrafioletowe, powoduje blaknięcie atramentów i żółknięcie papieru. Zbiory powinny być przechowywane w ciemności lub przy oświetleniu pozbawionym promieniowania UV. Okna w pomieszczeniach archiwalnych powinny być zasłonięte lub wyposażone w filtry UV.
Jakość powietrza ma znaczenie przy długoterminowym przechowywaniu. Zanieczyszczenia, takie jak dwutlenek siarki i tlenki azotu, reagują z papierem i przyspieszają jego zakwaszenie. Pomieszczenia archiwalne powinny być wentylowane, ale z filtracją powietrza. Przechowywanie zbiorów w pobliżu źródeł spalania, lakierów lub środków czyszczących jest błędem.
Półki i regały powinny być wykonane z metalu lub drewna lakierowanego farbą bezkwasową. Surowe drewno, szczególnie dębowe i sosnowe, wydziela kwasy organiczne uszkadzające papier. Dolna półka powinna znajdować się co najmniej 10 cm nad podłogą, żeby chronić zbiory przed zalaniem przy ewentualnej awarii instalacji.
Błędy popełniane przy przechowywaniu zbiorów wynikają najczęściej z nieznajomości właściwości materiałów lub z oszczędności na opakowaniach.
Używanie zwykłych teczek i pudełek z tektury introligatorskiej to najczęstszy błąd. Taka tektura zawiera kwasy migrujące do papieru i przyspieszające jego degradację. Efekty są widoczne po kilku latach – żółte plamy na kartach, kruchość papieru przy krawędziach opakowania.
Pakowanie wilgotnych lub niedosuszonych książek prowadzi do rozwoju pleśni w ciągu kilku tygodni. Przed umieszczeniem w opakowaniu każdy obiekt powinien być suchy i w temperaturze pokojowej.
Zbyt ciasne układanie książek na półkach bez opakowań powoduje deformację grzbietów i uszkodzenie opraw. Książki powinny stać pionowo, podparte z obu stron, bez nacisku bocznego.
Przechowywanie zbiorów w piwnicach i na strychach wynika często z braku miejsca, ale skutkuje poważnymi uszkodzeniami. Piwnice są narażone na wilgoć i zalania, strychy na ekstremalne wahania temperatury. Żadne z tych miejsc nie spełnia podstawowych wymagań archiwalnych.
Brak opisów na opakowaniach utrudnia zarządzanie zbiorem i prowadzi do niepotrzebnego otwierania pudełek w poszukiwaniu konkretnego egzemplarza. Każde opakowanie powinno mieć etykietę z podstawowymi informacjami o zawartości.
Mieszanie obiektów w różnym stanie zachowania w jednym opakowaniu może prowadzić do przenoszenia pleśni lub insektów na zdrowe egzemplarze. Obiekty wymagające konserwacji powinny być przechowywane oddzielnie, najlepiej w kwarantannie, do czasu oceny przez konserwatora.
Skuteczna archiwizacja to nie jednorazowe działanie, lecz system działający przez lata bez konieczności ciągłej interwencji. Buduje się go etapami.
Pierwszym krokiem jest ocena stanu zbiorów. Każda książka powinna zostać przejrzana pod kątem uszkodzeń mechanicznych, śladów wilgoci, pleśni i obecności insektów. Obiekty wymagające konserwacji odkłada się osobno, reszta trafia do systemu archiwizacji.
Drugim krokiem jest dobór opakowań. Dla każdego woluminu wybiera się odpowiedni format – teczkę bezkwasową, pudełko archiwalne lub zestaw obu. Rozmiar dopasowuje się indywidualnie, z marginesem 1-2 cm. Wewnątrz pudełek układa się przekładki z tektury bezkwasowej lub bibuły.
Trzecim krokiem jest opisanie opakowań. Etykiety powinny zawierać co najmniej tytuł, autora, datę wydania i sygnaturę lub numer inwentarzowy. Opis umieszcza się na zewnątrz pudełka, w miejscu widocznym bez konieczności wyjmowania go z półki.
Czwartym krokiem jest ułożenie zbiorów na półkach. Pudełka ustawia się grzbietem do przodu, żeby etykieta była widoczna. Książki bez pudełek stoją pionowo, podparte podpórkami. Cięższe woluminy układa się poziomo na dolnych półkach.
Piątym krokiem jest monitoring warunków. Termometr i higrometr w pomieszczeniu archiwalnym pozwalają śledzić temperaturę i wilgotność. Odczyty warto zapisywać raz w tygodniu, żeby wykryć nieprawidłowości, zanim spowodują uszkodzenia.
Szóstym krokiem jest regularna kontrola zbiorów. Raz w roku każde opakowanie powinno zostać otwarte i sprawdzone pod kątem śladów wilgoci, pleśni, insektów i deformacji. Pochłaniacze wilgoci wymienia się lub regeneruje. Uszkodzone opakowania zastępuje się nowymi.
System zbudowany na tych zasadach chroni zbiory przez dziesiątki lat. Tektura bezkwasowa do przechowywania książek, teczki archiwalne i pudełka archiwalne to inwestycja, której efekty mierzy się w czasie – im wcześniej się ją podejmie, tym więcej można uratować.
Jeśli książka ma wartość historyczną, sentymentalną lub finansową, warto przechowywać ją w opakowaniu wykonanym z tektury bezkwasowej.
Nie zawiera kwasów, które przyspieszają żółknięcie, kruszenie i degradację papieru.
Teczka sprawdza się przy często używanych książkach, natomiast pudełko zapewnia lepszą ochronę podczas długoterminowego przechowywania.
Opakowanie powinno być większe od książki o około 1–2 cm w każdym wymiarze, aby chronić ją przed uszkodzeniami.
Najlepiej w temperaturze 15–18°C, przy wilgotności 45–55%, z dala od światła UV i źródeł zanieczyszczeń.
