
Pleśń może rozwijać się na książkach przechowywanych w warunkach sprzyjających jej wzrostowi. Zwłaszcza przy podwyższonej wilgotności i słabej cyrkulacji powietrza. Nalot może mieć różne kolory. Zapach stęchlizny nie zawsze natomiast występuje. Poznaj najważniejsze informacje na temat odgrzybiania książek – tego, jak usunąć z nich pleśń.
Pleśń na papierze może przybierać różne kolory i formy, ale nalot lub plama nie zawsze oznaczają jej obecność – podobnie mogą wyglądać zabrudzenia i zmiany samego papieru.
Niektóre kolonie mają charakterystyczny zapach, jednak zapach może nie występować, a jego brak nie wyklucza pleśni. W razie wątpliwości ocenę należy powierzyć specjaliście.
Przed czyszczeniem trzeba ocenić stan materiału, konstrukcję książki i zasięg nalotu. Sam wygląd nie pozwala stwierdzić, jak głęboko pleśń lub związane z nią zmiany sięgają w papier. Kruchy, zdeformowany albo zawilgocony blok łatwo uszkodzić podczas czyszczenia. Dlatego taki egzemplarz powinien ocenić konserwator papieru.
Trzeba też sprawdzić, czy nalot występuje wyłącznie na okładce, czy obejmuje również karty i wnętrze bloku. Im większy zasięg i im bardziej wrażliwy materiał, tym większe ryzyko rozprzestrzenienia zanieczyszczeń lub uszkodzenia papieru podczas czyszczenia. Przy rozległym nalocie warto zlecić ocenę konserwatorowi.
Pierwszym krokiem jest odseparowanie podejrzanego egzemplarza od pozostałych zbiorów, aby ograniczyć rozprzestrzenianie się zarodników.
Szczelny worek może służyć wyłącznie do krótkiego, bezpiecznego przeniesienia wilgotnej książki; nie należy przechowywać w nim książki długo, ponieważ zamknięcie wilgoci może sprzyjać dalszemu rozwojowi pleśni. Suchy egzemplarz należy odizolować w sposób ograniczający rozsiewanie zanieczyszczeń.
Wilgotnej książki nie należy szczotkować: nalot może się rozmazać, a mokry papier jest szczególnie podatny na uszkodzenia. Zawilgocony egzemplarz trzeba odizolować i osuszać w warunkach ograniczających rozprzestrzenianie zarodników. Suchy nalot nie oznacza, że materiał jest bezpieczny – zarodniki i pozostałości pleśni mogą nadal stanowić zagrożenie.
Metodę osuszania należy dobrać do stopnia zawilgocenia, rodzaju papieru i konstrukcji oprawy. Przy mokrym lub rozlegle zawilgoconym bloku proste rozchylanie i przekładanie kart może nie wystarczyć, a nieumiejętne suszenie może spowodować deformacje. W przypadku cennych, kruchych lub silnie zawilgoconych książek osuszanie należy powierzyć konserwatorowi.
Praca z nalotem pleśniowym może narażać drogi oddechowe, skórę i oczy. Środki ochrony osobistej – w tym odpowiednio dopasowany respirator filtrujący cząstki, rękawice i ochronę oczu – należy dobrać do skali skażenia oraz warunków pracy.
Przy rozległym nalocie, dużym zbiorze lub braku odpowiedniego zabezpieczenia czyszczenie powinien przeprowadzić przeszkolony personel w kontrolowanych warunkach.
Potrzebne narzędzia i środki to:
Nie należy nakładać na papier ani oprawę wybielaczy, octu, alkoholu, nadtlenku wodoru ani innych środków grzybobójczych bez oceny konserwatorskiej i prób.
Mogą one odbarwić druk, uszkodzić materiały lub pozostawić szkodliwe pozostałości; samo chemiczne unieszkodliwienie pleśni nie usuwa jej zarodników ani zanieczyszczeń.
Po wysuszeniu widoczny nalot usuwa się metodą mechaniczną w warunkach ograniczających rozprzestrzenianie zarodników. Samo wysuszenie nie usuwa pleśni ani jej pozostałości. Książki kruche, cenne lub mocno zanieczyszczone powinien czyścić konserwator.
Suchy nalot z powierzchni okładki usuwa się delikatnie, przy użyciu odkurzacza z filtrem HEPA i regulowanym ssaniem; miękki pędzel może kierować zanieczyszczenia w stronę ssawki. Końcówkę należy zabezpieczyć tak, aby nie dotykała ani nie zasysała papieru. Nie należy przecierać okładki alkoholem ani innym preparatem bez prób i oceny materiału.
Przy czyszczeniu bloku trzeba ograniczyć przemieszczanie zarodników między kartami. Nie należy z góry zakładać, że każdą kartę można bezpiecznie szczotkować lub pocierać gumką: takie działania mogą ścierać włókna i uszkodzić kruchy papier. Dobór metody, w tym ewentualne czyszczenie pojedynczych kart przy odciągu HEPA, zależy od stanu materiału i powinien być poprzedzony próbą.
Nie należy przecierać kart alkoholem izopropylowym ani nadtlenkiem wodoru. Ciecze mogą rozpuścić lub zmienić barwniki, pozostawić obwódki i zdeformować papier. Usuwanie plam oraz zabiegi chemiczne wymagają oceny i prób przeprowadzonych przez konserwatora papieru.
Po usunięciu widocznego nalotu na papierze mogą pozostać przebarwienia. Ich obecność sama w sobie nie pozwala stwierdzić, czy pleśń jest aktywna, a niewidoczny nalot nie oznacza, że zarodniki zostały usunięte. Usuwanie plam i pozostałości należy pozostawić konserwatorowi, ponieważ intensywniejsze czyszczenie może uszkodzić papier.
Po osuszaniu należy usunąć wilgotną bibułę i zastąpić ją suchą, jeśli jest taka potrzeba. Książki nie należy odkładać do zamkniętej półki ani opakowania, dopóki nie będzie całkowicie sucha. Czas i sposób suszenia zależą od stanu egzemplarza.
Samodzielne odgrzybianie książek ma swoje granice. Są sytuacje, w których próba czyszczenia we własnym zakresie przynosi więcej szkody niż pożytku.
Nie należy czyścić samodzielnie, gdy:
W takich przypadkach warto skontaktować się z konserwatorem papieru lub introligatorem doświadczonym w pracy ze zbiorami. Nie ma jednej uniwersalnej metody odgrzybiania: postępowanie zależy od rodzaju i stanu materiału, a celem jest ograniczenie wilgoci oraz bezpieczne usunięcie widocznego nalotu. F
Usunięcie widocznego nalotu nie rozwiąże problemu, jeśli w miejscu przechowywania nadal utrzymują się warunki sprzyjające rozwojowi pleśni. Ryzyko zwiększają przede wszystkim podwyższona wilgotność i słaba cyrkulacja powietrza.
Półkę należy opróżnić, dokładnie oczyścić i całkowicie wysuszyć. Sposób czyszczenia trzeba dobrać do jej materiału; nie należy rozpylać środków grzybobójczych w pobliżu książek. Powierzchnie porowate, na których utrzymuje się wilgoć lub widoczny nalot, wymagają osobnej oceny.
Ochrona książek przed pleśnią opiera się na kilku zasadach:
Książki można przechowywać w odpowiednich pudełkach ochronnych, pod warunkiem że są całkowicie suche i czyste. Nie należy szczelnie pakować egzemplarzy wilgotnych ani takich, które podejrzewa się o aktywną pleśń. Pudełko powinno być dopasowane do materiału i warunków przechowywania.
Nie. Zapach może nie występować, a plamy mogą mieć także inne przyczyny. W razie wątpliwości książkę powinien ocenić specjalista.
Odseparować ją od pozostałych zbiorów. Wilgotnej książki nie należy szczotkować.
Można delikatnie użyć mikroodkurzacza z filtrem HEPA i miękkiego pędzla, ograniczając rozsiewanie zanieczyszczeń. Kruchą, cenną lub mocno zanieczyszczoną książkę powinien czyścić konserwator.
Nie należy nakładać tych środków na książkę bez oceny konserwatorskiej i prób. Substancje te mogą uszkodzić papier lub odbarwić druk.
Gdy papier jest kruchy, nalot obejmuje wiele kart, jest wilgotny albo książka ma wartość historyczną, kolekcjonerską lub sentymentalną.
Zmniejszyć wilgotność, zapewnić cyrkulację powietrza i przechowywać książki z dala od zawilgoconych ścian oraz podłogi.
