
Prawidłowy wybór kleju do konserwacji papieru zależy od rodzaju podłoża, rodzaju uszkodzenia i planowanego zabiegu. Klej skrobiowy i metyloceluloza należą do często stosowanych klejów wodnych w konserwacji papieru. Możliwość ich usunięcia i ryzyko dla obiektu zależą od konkretnego materiału oraz wrażliwości papieru na wodę. Poznaj najważniejsze informacje na temat zestawienia klejów konserwatorskich odwracalnych – metylocelulozowego i skrobiowego.
Klej skrobiowy otrzymuje się ze skrobi roślinnej i od dawna stosuje w konserwacji papieru oraz introligatorstwie. Metyloceluloza jest eterem celulozy dostępnym w postaci proszku. Sposób jej przygotowania zależy od konkretnego produktu; odczyn obu klejów zależy m.in. od surowca, czystości i użytej wody, dlatego nie należy zakładać z góry neutralnego pH.
Różnice między klejem skrobiowym a metylocelulozą dotyczą m.in. siły i elastyczności połączenia, skurczu warstwy kleju oraz czasu pracy. Klej skrobiowy zwykle daje mocniejsze połączenie niż sama metyloceluloza, ale właściwości zależą od rodzaju kleju, stężenia i podłoża.
Oba kleje są wrażliwe na wodę: ich odwracalność nie oznacza, że można je zawsze usunąć bez ryzyka dla papieru i barwników.
Klej skrobiowy przygotowuje się przez ogrzewanie skrobi z wodą, aż uzyska konsystencję odpowiednią do planowanego zabiegu. Receptura i proporcje zależą od rodzaju skrobi, wymaganej lepkości i techniki pracy. Po przygotowaniu pastę można przetrzeć przez sito, aby usunąć grudki.
Podstawowe właściwości kleju skrobiowego:
Klej skrobiowy stosuje się m.in. do mocowania papierów naprawczych przy uzupełnianiu ubytków i podklejaniu rozdarć.
Warunki i czas przechowywania pasty zależą od receptury, higieny przygotowania i temperatury; należy stosować procedury pracowni i wyrzucić klej, jeśli pojawią się oznaki zepsucia.
Metylocelulozę można wybrać, gdy potrzebna jest elastyczna warstwa kleju albo dłuższy czas pracy. Jej właściwości zależą od rodzaju produktu, stężenia i ilości wprowadzonej wilgoci; zarówno klej skrobiowy, jak i metyloceluloza mogą odkształcić wrażliwy papier.
Nie należy zakładać, że każda metyloceluloza ma neutralne pH ani że jest odporna na warunki przechowywania. Jest higroskopijna i rozpuszczalna w wodzie, a jej trwałość zależy od gatunku i warunków.
Nie ma podstaw, by sam brak skrobi uznać za gwarancję ochrony obiektu przed pleśnią lub bakteriami.
Zastosowania metylocelulozy w konserwacji papieru:
Metylocelulozę przygotowuje się zgodnie z instrukcją dla konkretnego gatunku produktu.
Część produktów rozprasza się w gorącej wodzie, a następnie chłodzi, aby umożliwić pełne uwodnienie; inne procedury zależą od parametrów danego eteru celulozy. Czas przygotowania i uzyskania jednorodnego żelu również zależy od produktu.
Odpowiedź zależy od trzech czynników:
Grubość papieru może wpływać na dobór kleju, ale sama nie przesądza o wyborze. Klej skrobiowy zwykle tworzy mocniejsze połączenie, a metyloceluloza może dawać bardziej elastyczną warstwę.
Przy cienkich papierach i delikatnych obiektach oba kleje mogą wprowadzić wilgoć i spowodować deformacje; decyzję podejmuje się po uwzględnieniu konstrukcji, mediów, stanu obiektu i wymagań zabiegu.
Zestawienie praktyczne:
W niektórych zabiegach stosuje się mieszaniny kleju skrobiowego i metylocelulozy, aby zmienić ich właściwości robocze. Efekt zależy od proporcji, stężenia i zastosowania; nie należy zakładać, że każda mieszanka daje takie same, pośrednie parametry.
Prawidłowe przygotowanie kleju wpływa na wynik pracy tak samo, jak jego dobór. Zbyt gęsty klej nie wnika w strukturę papieru, zbyt rzadki nadmiernie go nawilża.
Przygotowanie kleju skrobiowego krok po kroku:
Przygotowanie metylocelulozy:
Sposób aplikacji zależy od konstrukcji naprawy i wrażliwości obiektu. Klej można nanosić na papier naprawczy albo miejscowo na obiekt – po wcześniejszej ocenie ryzyka wprowadzenia wilgoci.
Ilość kleju, docisk i sposób suszenia dobiera się do konkretnego zabiegu; nie każdą naprawę należy wykonywać przez bezpośrednie nanoszenie kleju na łatę ani suszyć pod obciążeniem.
Decyzja o wyborze kleju konserwatorskiego odwracalnego powinna uwzględniać kilka parametrów jednocześnie.
Gramatura i struktura papieru to pierwszy punkt oceny. Papiery cienkie są bardziej podatne na marszczenie pod wpływem wilgoci. Przy nich metyloceluloza lub bardzo rzadki klej skrobiowy ograniczają ryzyko deformacji. Papiery grube i sztywne tolerują wyższe stężenie kleju skrobiowego.
Rodzaj uszkodzenia wyznacza wymaganą siłę połączenia. Drobne rozdarcia wymagają jedynie konsolidacji, więc metyloceluloza w zupełności wystarczy. Pęknięcia grzbietu oprawy czy oderwane karty potrzebują mocniejszego spoiwa, które zapewni klej skrobiowy.
Stan zachowania obiektu wpływa na dobór narzędzia. Kruche, łamliwe karty wymagają najpierw konsolidacji metylocelulozą, zanim przystąpi się do właściwej naprawy. Próba sklejenia łamliwego papieru bez wcześniejszego wzmocnienia może pogłębić uszkodzenie.
Warunki przechowywania po konserwacji mają znaczenie przy wyborze kleju. Obiekty narażone na wahania wilgotności lepiej zabezpiecza metyloceluloza, bo jej połączenie jest bardziej elastyczne i mniej reaguje na zmiany klimatu. Klej skrobiowy w środowisku o wysokiej wilgotności może stracić część siły klejenia lub stać się pożywką dla mikroorganizmów.
Próbę na podobnym papierze można wykorzystać do wstępnej oceny kleju, ale nie zastępuje ona sprawdzenia wrażliwości oryginalnego papieru i mediów. Przy obiektach z tuszem, farbą lub inną warstwą barwną trzeba ocenić ich reakcję na wodę i klej przed zabiegiem. Klej skrobiowy i metyloceluloza mają różne właściwości; wybór zależy od wymagań konkretnej naprawy, a nie od ogólnej hierarchii jednego kleju nad drugim.
Zwykle klej skrobiowy, choć efekt zależy od receptury, stężenia i podłoża.
Gdy potrzebna jest elastyczna warstwa, niewielki skurcz po wyschnięciu lub dłuższy czas pracy.
Nie należy tego zakładać. Odczyn zależy między innymi od surowca, czystości i użytej wody.
Tak, w niektórych zabiegach stosuje się ich mieszanki. Ich właściwości zależą od proporcji, stężenia i zastosowania.
