Naprawa uszkodzonego grzbietu, wzmacnianie osłabionych składek czy konstruowanie trwałego pudła archiwalnego to zadania wymagające spoiwa do zadań specjalnych. Grzbiet książki działa jak skomplikowany zawias – musi znosić potężne naprężenia mechaniczne podczas każdego otwarcia, a jednocześnie stanowić stabilną barierę chroniącą wnętrze bloku. Przez stulecia w pracowniach introligatorskich królowały kleje pochodzenia zwierzęcego (kostne) oraz roślinnego (klajstry skrobiowe). Dziś jednak fundamentem większości pracowni jest klej PVA.
Dlaczego dyspersje poliwinylowe niemal całkowicie wyparły tradycyjne rozwiązania w codziennej pracy? Kiedy zastosowanie tego syntetycznego polimeru jest technologicznym wybawieniem, a w jakich sytuacjach stanowi błąd w sztuce konserwatorskiej? Poznaj parametry, właściwości i zasady modyfikacji kleju, który zrewolucjonizował introligatorstwo.
PVA, czyli polioctan winylu, to syntetyczny polimer, który w introligatorstwie występuje w postaci gęstej, wodnej dyspersji wzbogaconej o plastyfikatory. W formie płynnej ma charakterystyczną, białą barwę, jednak po całkowitym wyschnięciu staje się w pełni bezbarwną, elastyczną i wodoodporną powłoką.
Tajemnica skuteczności profesjonalnego PVA tkwi w jego parametrach fizykochemicznych. Najważniejszym z nich jest wysoka zawartość suchej masy. W profesjonalnych produktach wynosi ona od 52% do nawet 58%. Oznacza to, że nośnik wodny stanowi w preparacie mniej niż połowę objętości. Dzięki temu zjawisko falowania i marszczenia się papieru pod wpływem wilgoci jest zredukowane do absolutnego minimum. Tradycyjne, rzadkie klajstry wprowadzają do włókien celulozowych ogromne ilości wody, co bardzo utrudnia pracę z delikatnymi materiałami bez użycia ciężkich pras.
Kolejnym atutem PVA jest właściwość polegająca na tym, że gęsty klej staje się rzadszy pod wpływem pociągnięć pędzla, a po ich ustaniu natychmiast odzyskuje swoją pierwotną gęstość. Gwarantuje to niezwykle precyzyjną aplikację – klej nie spływa z krawędzi grzbietu i nie brudzi marginesów. Aby uzyskać tak pożądane właściwości w swojej pracowni, warto sięgać po sprawdzone kleje specjalistyczne opracowane z myślą o oprawie książek i archiwizacji.
Wielu początkujących miłośników renowacji daje się zwieść pozorom. Skoro popularne białe kleje biurowe, szkolne czy stolarskie również bazują na polioctanie winylu, czy można użyć ich do sklejenia książki? Odpowiedź brzmi: pod żadnym pozorem.
Tanie dyspersje komercyjne są formułowane w zupełnie innym celu. Schną, tworząc niezwykle twardą, sztywną i krystaliczną strukturę. Zastosowanie takiego spoiwa na ruchomym elemencie oprawy doprowadzi do katastrofy. Podczas ciągłej pracy grzbietu – przy otwieraniu i zamykaniu kart, twarda jak szkło spoina z kleju stolarskiego po prostu pęknie, drastycznie rozrywając osłabione już włókna papieru. Profesjonalny PVA zachowuje ekstremalną elastyczność i wytrzymuje amplitudę temperatur od -30°C do +60°C po pełnym utwardzeniu, co gwarantuje, że książka będzie pracować bez uszkodzeń przez długie lata.
Choć tradycyjna pasta ze skrobi pszennej jest bezcenna, posiada jedną krytyczną wadę: jest w pełni naturalna. Białka glutenowe stanowią idealną pożywkę dla mikroorganizmów. Gdzie zatem PVA sprawdza się najlepiej?
Wszelkie materiały niezbędne do budowy solidnych konstrukcji ochronnych, w tym tektury bezkwasowe i płótna, stanowią podstawę działu naprawa i renowacja w naszym sklepie dla konserwatorów.
Zastosowanie PVA wiąże się z istotnym kompromisem, który stanowi oś sporu między rzemieślnikami a konserwatorami muzealnymi. Chodzi o kluczową w tej branży kwestię odwracalności zabiegów.
Złota zasada konserwacji zabytków głosi, że każda ingerencja w historyczny obiekt musi dać się w przyszłości cofnąć bez uszkodzenia oryginału. O ile pastę skrobiową łatwo usunąć przy pomocy wilgoci, o tyle powłoki z czystego polioctanu winylu są w zasadzie nierozpuszczalne. Usunięcie starego, skamieniałego PVA z porowatego grzbietu jest procesem wysoce ryzykownym. Współcześni introligatorzy radzą sobie z tym problemem poprzez nakładanie na starą powłokę grubych kompresów ze skrobi, co bardzo powoli rozmiękcza polimer i pozwala na jego ostrożne zeskrobanie skalpelem.
Drugim wyzwaniem jest emisja lotnych związków organicznych. Badania przeprowadzone przez amerykańską Bibliotekę Kongresu wykazały, że spoiny poliwinylowe potrafią emitować mikroskopijne opary nawet przez 6 lat po aplikacji. O ile dla samego papieru nie jest to szkodliwe, o tyle gazy te działają destrukcyjnie na historyczne elementy ze stopów miedzi (np. zabytkowe klamry i okucia okładek). Z tego powodu w przypadku najcenniejszych inkunabułów i starodruków z metalowymi zdobieniami, polimery sztuczne muszą bezwzględnie ustąpić miejsca naturalnym klejom.
Standardowy PVA posiada bardzo krótki „czas otwarty” – zazwyczaj po nałożeniu mamy zaledwie około 2 minut na dokonanie poprawek. Przy pracy z dużymi formatami (np. oklejanie całych okładek), klej może wyschnąć, zanim zdążysz równo ułożyć arkusz. Ponadto na bardzo kruchych, historycznych papierach japońskich gęsta żywica stawia tak duży opór, że niefortunny ruch pędzlem może podrzeć osłabioną kartę.
Rozwiązaniem jest stworzenie hybrydy poprzez dodanie metylocelulozy (MC). Żel z metylocelulozy działa jak doskonały środek nadający poślizg i bezpiecznie opóźniający schnięcie.
Procedura przygotowania hybrydy (PVA + MC):
Aby ułatwić dobór odpowiedniej substancji do konkretnego projektu, przygotowaliśmy uproszczoną tabelę właściwości najpopularniejszych lepiszczy.
| Typ Spoiwa / Kleju | Baza Chemiczna | Główna Zaleta | Główna Wada | Rekomendowane Zastosowanie |
| Klej introligatorski PVA | Polioctan winylu z plastyfikatorami | Szybkie wiązanie, wysoka elastyczność, odporność na grzyby | Brak odwracalności w wodzie, długotrwała emisja oparów | Naprawy strukturalne, ciężkie pudła ochronne, oprawy użytkowe |
| Biały klej stolarski | Sztywny polioctan winylu | Niska cena, duża siła trzymania litego drewna | Tworzy kruchą spoinę, pęka pod wpływem pracy grzbietu | Tworzenie sztywnych i nieruchomych konstrukcji z grubej tektury |
| Pasta ze skrobi pszennej | Woda + białka glutenowe | Pełna odwracalność, miękkość spoiny, neutralność historyczna | Podatność na pleśń i ataki owadów, wolne schnięcie | Rygorystyczna konserwacja bezcennych zabytków i starodruków |
| Metyloceluloza (żel MC) | Celuloza roślinna | Odporność biologiczna, właściwości poślizgowe | Użyta samodzielnie posiada minimalną siłę łączenia | Dodatek rozrzedzający i opóźniający schnięcie klejów polimerowych |
Samo posiadanie dobrego spoiwa to tylko połowa sukcesu. Prawidłowa aplikacja wymaga odpowiedniego instrumentarium. Do równomiernego rozprowadzania gęstych dyspersji niezbędne są sztywne, szerokie pędzle szczecinowe, które radzą sobie z fizycznym oporem polimeru. Wygładzanie sklejonych powierzchni ułatwiają profesjonalne kostki introligatorskie, które zapobiegają uszkodzeniom powierzchni papieru podczas mocnego dociskania. Wszystkie te elementy, stanowiące bazowe wyposażenie pracowni, które można łatwo skompletować, sięgając po specjalistyczny asortyment z oferty CartaPro.
Zwróć także uwagę na środowisko chemiczne pracy. Należy dążyć do używania polimerów bezkwasowych (o zneutralizowanym odczynie), gdyż standardowe przemysłowe kleje winylowe mogą posiadać odczyn rzędu 3,0 pH, co na przestrzeni lat wpłynie negatywie na zachowanie papieru tuż przy spoinie.
Klej PVA nie jest uniwersalnym, magicznym środkiem na absolutnie wszystkie problemy introligatorskie i konserwatorskie, ale stanowi fundamentalne narzędzie w rękach świadomego rzemieślnika. Tam, gdzie kluczowa jest mechaniczna wytrzymałość oprawy, odporność na wilgoć, zabezpieczenie przed pleśnią oraz szybkość budowania solidnych konstrukcji przestrzennych, elastyczne dyspersje poliwinylowe pozostają bezkonkurencyjne.
